اعسار و تعدیل اقساط مهریه؛ تفاوت در چیست؟

وقتی زوج توان پرداخت یکجای مهریه را ندارد، دو نهاد حقوقی جداگانه ممکن است به کار بیایند: اعسار، که پیش از یا در جریان اجرای حکم مطرح میشود، و تعدیل اقساط، که فقط پس از صدور حکم تقسیط و برای تغییر میزان همان اقساط قابل طرح است. در ادامه هرکدام، مبنای قانونی و مدارک لازم را توضیح میدهیم.
اعسار از پرداخت مهریه چیست؟
وقتی زوج محکوم به پرداخت مهریه میشود اما توان پرداخت یکجای آن را ندارد، میتواند دادخواست اعسار بدهد و از دادگاه بخواهد بدهی را بهصورت اقساط تعیین کند. نکتهی مهم این است که ادعای اعسار بهخودیخود پذیرفته نمیشود؛ زوج باید ناتوانی مالی خود را در دادگاه اثبات کند.
ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴
«معسر کسی است که به دلیل نداشتن مالی بهجز مستثنیات دین، قادر به تأدیه دیون خود نباشد.»
طبق تبصرهی همین ماده، اثبات عدم دسترسی به مال بر عهدهی خود مدیون (زوج) است، نه زوجه؛ یعنی بار اثبات اعسار کاملاً بر دوش کسی است که ادعای آن را دارد.
اگر دادخواست اعسار پذیرفته نشود چه اتفاقی میافتد؟
برای مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه، طبق ماده ۲۲ قانون حمایت خانواده مصوب ۱۳۹۱ (توضیح کامل در راهنمای مطالبه مهریه)، وصول آن مشمول قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی است.
ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴
«اگر استیفای محکومٌبه از طرق مذکور در این قانون ممکن نگردد، محکومٌعلیه به تقاضای محکومٌله تا زمان اجرای حکم یا پذیرفته شدن ادعای اعسار او یا جلب رضایت محکومٌله، حبس میشود.»
یعنی تا زمانی که دادگاه اعسار زوج را نپذیرفته، یا زوجه رضایت نداده، یا حکم اجرا نشده، امکان بازداشت زوج برای مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه وجود دارد.
مدارک لازم برای اثبات اعسار
زوج باید صورت کامل اموال منقول و غیرمنقول، حسابهای بانکی، سهام شرکتها و سایر داراییهای خود را به دادگاه اعلام کند و معمولاً شهادت دو شاهد مطلع از وضعیت مالی او هم لازم است.
تعدیل اقساط مهریه؛ نهاد جداگانه پس از صدور حکم تقسیط
برخلاف اعسار که پیش از تعیین اقساط مطرح میشود، تعدیل اقساط فقط زمانی قابل طرح است که حکم تقسیط قبلاً صادر شده و دستکم یک قسط پرداخت شده باشد. هر یک از طرفین میتوانند دادخواست تعدیل بدهند: زوج برای کاهش اقساط بهدلیل کاهش توان مالی («تعدیل منفی»)، و زوجه برای افزایش اقساط بهدلیل تورم و کاهش ارزش پول («تعدیل مثبت»).
تفاوت عملی اعسار و تعدیل اقساط
| معیار | دادخواست اعسار | دادخواست تعدیل اقساط |
|---|---|---|
| زمان طرح | پیش از یا همزمان با اجرای حکم مهریه | پس از صدور حکم تقسیط و پرداخت حداقل یک قسط |
| درخواستکننده | فقط زوج (مدیون) | هر دو طرف |
| مبنا | نداشتن مال کافی برای پرداخت یکجا | تغییر وضعیت مالی طرفین یا تورم پس از صدور حکم |
انتخاب مسیر درست بستگی به این دارد که پرونده در چه مرحلهای است. راهنمای کاملتر سایر دعاوی خانواده در صفحهی «وکیل خانواده، ارث و مهریه مشهد» قرار دارد.
سوالات پرتکرار
پرسشهای رایج دربارهی اعسار و تعدیل اقساط مهریه
اگر زوج دادخواست اعسار بدهد و رد شود چه اتفاقی میافتد؟
طبق ماده ۳ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، تا زمان اجرای حکم یا پذیرفتهشدن اعسار یا جلب رضایت زوجه، ممکن است زوج بازداشت شود؛ این قاعده برای مهریه تا سقف ۱۱۰ سکه اعمال میشود.
بار اثبات اعسار بر عهده کیست؟
طبق تبصرهی ماده ۶ قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اثبات عدم دسترسی به مال بر عهدهی خود مدیون (زوج) است، نه زوجه.
چه زمانی میتوان دادخواست تعدیل اقساط مهریه داد؟
پس از صدور حکم تقسیط و پرداخت حداقل اولین قسط؛ پیش از آن، تعدیل اقساط قابل طرح نیست.
آیا زوجه هم میتواند دادخواست تعدیل بدهد؟
بله؛ زوجه میتواند بهدلیل تورم و کاهش ارزش پول درخواست تعدیل مثبت (افزایش اقساط) بدهد، همانطور که زوج میتواند بهدلیل کاهش توان مالی درخواست تعدیل منفی (کاهش اقساط) بدهد.