چک حقوقی یا کیفری؟ تشخیص و مسیر وصول

همه چکهای برگشتی قابل شکایت کیفری نیستند. چکی که مشمول استثنای قانونی است، فقط جنبهی حقوقی دارد؛ اما این بهمعنای نبود مسیر سریع وصول نیست — طبق ماده ۲ قانون صدور چک، چک در حکم سند لازمالاجراست و دارنده در هر دو حالت میتواند بدون نیاز به دادگاه از طریق اجرای ثبت اقدام کند. در ادامه این تفاوتها را توضیح میدهیم.
چه زمانی چک برگشتی جنبهی کیفری ندارد؟
طبق ماده ۱۳ اصلاحی قانون صدور چک، در موارد زیر صادرکنندهی چک قابل تعقیب کیفری نیست: چک سفید امضا، چکی که وصول وجه آن مشروط به تحقق شرطی شده باشد، چک تضمینی (بابت تضمین معامله)، و چک وعدهدار — یعنی چکی که تاریخ واقعی صدور آن مقدم بر تاریخ مندرج در متن چک است. در این موارد، دارندهی چک فقط میتواند از طریق دعوای حقوقی مطالبهی وجه اقدام کند، بدون امکان تعقیب کیفری صادرکننده.
ماده ۱۳ اصلاحی قانون صدور چک
«در موارد زیر صادرکنندهی چک قابل تعقیب کیفری نیست: در صورتی که ثابت شود چک سفید امضا داده شده… هرگاه در متن چک، وصول وجه آن منوط به تحقق شرطی شده باشد… هرگاه در متن چک قید شده باشد که چک بابت تضمین انجام معامله یا تعهدی است…»
چه زمانی چک جنبهی کیفری هم دارد؟
چکی که تاریخ صدور آن با تاریخ سررسید مندرج در متن یکی است و بدون هیچکدام از استثناهای ماده ۱۳ برگشت خورده — معمولاً بهدلیل کسری یا نبود موجودی — هم قابل شکایت کیفری است و هم مطالبهی حقوقی وجه. جزئیات مهلتهای شکایت کیفری (ششماهه) و مراحل آن در راهنمای «شکایت کیفری چک برگشتی» توضیح داده شده است.
نکتهی مهم: مسیر اجرای ثبت، مستقل از جنبهی کیفری
بسیاری تصور میکنند اگر چک جنبهی کیفری نداشته باشد، تنها راه وصول آن، طرح دعوای حقوقی در دادگاه و طیکردن یک روند طولانی است. اما طبق ماده ۲ قانون صدور چک، چک در حکم سند لازمالاجرا است.
ماده ۲ قانون صدور چک
«چکهای صادر عهدهی بانکهایی که طبق قوانین ایران در داخل کشور دایر شده… در حکم اسناد لازمالاجرا است و دارندهی چک در صورت مراجعه به بانک و عدم دریافت تمام یا قسمتی از وجه آن، میتواند طبق قوانین و آییننامههای مربوط به اجرای اسناد رسمی، وجه چک یا باقیماندهی آن را از صادرکننده وصول نماید.»
برای صدور اجراییه، دارنده باید اصل چک و گواهی عدم پرداخت را به اجرای ثبت اسناد محل تسلیم کند.
یعنی صرف نظر از اینکه چک جنبهی کیفری دارد یا خیر، دارنده میتواند مستقیماً و بدون نیاز به حکم دادگاه، از طریق اجرای ثبت اسناد اقدام به وصول کند؛ تشخیص درست نوع چک، در انتخاب سریعترین و مناسبترین مسیر تعیینکننده است. اگر طلب شما با سفته یا یک رسید عادی (نه چک) است، مسیر و مهلتهای متفاوتی دارد که در راهنمای مطالبه طلب از طریق چک، سفته یا رسید عادی توضیح داده شده. راهنمای کاملتر سایر دعاوی کیفری در صفحهی «وکیل کیفری و چک برگشتی مشهد» قرار دارد.
سوالات پرتکرار
پرسشهای رایج دربارهی چک حقوقی و کیفری
چه نوع چکی جنبهی کیفری ندارد؟
طبق ماده ۱۳ اصلاحی قانون صدور چک، چک سفید امضا، چک مشروط، چک تضمینی، و چک وعدهدار (تاریخ واقعی صدور مقدم بر تاریخ مندرج در متن) جنبهی کیفری ندارند و فقط از طریق دعوای حقوقی قابل مطالبهاند.
آیا برای چک بدون جنبهی کیفری هم میتوان بدون دادگاه اقدام کرد؟
بله. طبق ماده ۲ قانون صدور چک، چک در حکم سند لازمالاجراست؛ دارنده میتواند با ارائهی اصل چک و گواهی عدم پرداخت به اجرای ثبت اسناد، بدون نیاز به حکم دادگاه، وجه را وصول کند.
تفاوت مسیر وصول چک حقوقی و کیفری چیست؟
در هر دو حالت، دارنده میتواند از طریق اجرای ثبت اسناد اقدام کند. تفاوت اصلی در امکان شکایت کیفری است: چک بدون استثنای ماده ۱۳، علاوه بر مسیر اجرای ثبت یا دعوای حقوقی، امکان شکایت کیفری از صادرکننده را هم فراهم میکند.
اگر چک وعدهدار باشد چه باید کرد؟
چک وعدهدار (چکی که تاریخ واقعی صدور آن مقدم بر تاریخ مندرج در متن است) طبق ماده ۱۳ قانون صدور چک، جنبهی کیفری ندارد؛ دارنده میتواند از طریق اجرای ثبت اسناد یا دعوای حقوقی وجه آن را مطالبه کند.