وصیتنامه: انواع و شرایط اعتبار قانونی

وصیتنامه سه نوع دارد و هرکدام شرایط اعتبار خاص خود را دارند؛ رایجترین نوع، وصیتنامهی خودنوشت است که اگر شرایط شکلی آن رعایت نشود، ممکن است در دادگاه رد شود. در ادامه انواع وصیتنامه، شرایط اعتبار، و سقف قانونی وصیت (ثلث ترکه) را توضیح میدهیم.
سه نوع وصیتنامه
طبق قانون امور حسبی، وصیتنامه — چه عهدی باشد چه تملیکی، چه راجع به اموال منقول چه غیرمنقول — میتواند به سه شکل تنظیم شود: رسمی (تنظیمشده در دفترخانهی اسناد رسمی، با بالاترین اعتبار و کمترین احتمال ابطال)، خودنوشت (نوشتهشده بهطور کامل با دستخط موصی)، و سری (به هر خطی نوشته شود، اما در حضور مقامات رسمی مهروموم و ثبت میشود).
شرایط اعتبار وصیتنامهی خودنوشت
چون وصیتنامهی خودنوشت رایجترین نوعی است که مردم بدون مراجعه به دفترخانه تنظیم میکنند، رعایت دقیق شرایط شکلی آن اهمیت زیادی دارد: باید تماماً به خط خود موصی نوشته شده باشد (نه تایپشده یا به خط دیگری)، تاریخ دقیق (روز، ماه، سال) به خط موصی داشته باشد، و در پایان به امضای او رسیده باشد. فقدان هرکدام از این شرایط میتواند در رسیدگی دادگاه به اعتبار وصیتنامه خدشه وارد کند.
سقف قانونی وصیت: یکسوم ترکه
ماده ۸۴۳ قانون مدنی
«وصیت به زیاده بر ثلث ترکه نافذ نیست مگر به اجازهی وراث؛ و اگر بعضی از ورثه اجازه کند، فقط نسبت به سهم او نافذ است.»
یعنی موصی فقط تا سقف یکسوم دارایی خود در زمان فوت را میتواند آزادانه و بدون نیاز به رضایت وراث وصیت کند. اگر وصیتنامه بیش از این سقف را در برگیرد، آن بخش مازاد بهطور خودکار باطل نمیشود؛ بلکه غیرنافذ است و اجرای آن منوط به رضایت وراث خواهد بود. اگر فقط برخی از وراث رضایت دهند، وصیتنامه فقط نسبت به سهم همانها نافذ میشود.
حق رجوع موصی
موصی در طول حیات خود همیشه میتواند از وصیتنامهی قبلی خود رجوع کند یا آن را تغییر دهد؛ ملاک اعتبار، همواره آخرین ارادهی اوست، نه اولین وصیتنامهی تنظیمشده. این موضوع کاملاً مستقل از مراحل بعدی (تقسیم ترکه پس از فوت) است؛ راهنمای کاملتر مدارک و مراحل تقسیم ترکه در راهنمای انحصار وراثت و تقسیم ترکه آمده است. برای بررسی سایر دعاوی خانواده مشهد، صفحهی «وکیل خانواده، ارث و مهریه مشهد» را ببینید. اگر وصیتنامه بهصورت خودنوشت تنظیم شده و برای اجرا نیاز به تایید دادگاه دارد، یا بهجای وصیت بهدنبال گزینهی صلح عمری هستید، راهنمای تنفیذ وصیتنامه و صلح عمری این دو مسیر را توضیح میدهد.
سوالات پرتکرار
پرسشهای رایج دربارهی وصیتنامه
انواع وصیتنامه کدامند؟
طبق قانون امور حسبی، وصیتنامه میتواند رسمی (در دفترخانه)، خودنوشت (به خط موصی)، یا سری (مهرومومشده نزد مقامات رسمی) باشد.
وصیتنامهی دستنویس چه شرایطی دارد؟
باید تماماً به خط خود موصی نوشته شده، دارای تاریخ دقیق روز، ماه و سال به خط او باشد، و به امضای او رسیده باشد.
آیا میتوان بیش از یکسوم اموال را وصیت کرد؟
طبق ماده ۸۴۳ قانون مدنی، وصیت مازاد بر یکسوم ترکه بدون اجازهی وراث نافذ نیست؛ اجرای آن بخش منوط به رضایت وراث است.
آیا میتوان وصیتنامه را تغییر داد؟
بله. موصی در طول حیات خود همیشه میتواند از وصیتنامهی قبلی رجوع کند یا آن را تغییر دهد؛ ملاک اعتبار، آخرین ارادهی اوست.