انحصار وراثت و تقسیم ترکه: مدارک، مراحل و سهم‌الارث

سعید فدائی، وکیل پایه یک دادگستری، در دفتر کار خود — انحصار وراثت و تقسیم ترکه

گواهی انحصار وراثت از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی و شورای حل اختلاف محل اقامت متوفی صادر می‌شود و نیازمند مدارکی مانند گواهی فوت، شناسنامه و کارت ملی وراث است. سهم هر وارث نیز طبق قانون مدنی و بر اساس ترکیب خانواده (وجود فرزند، همسر، پدر و مادر) محاسبه می‌شود. در ادامه مدارک، مراحل و نحوه‌ی محاسبه‌ی سهم‌الارث را توضیح می‌دهیم.

نسخه صوتی این مطلب

مدارک لازم برای انحصار وراثت

برای تنظیم دادخواست انحصار وراثت، مدارک زیر معمولاً لازم است: گواهی فوت متوفی، تمام صفحات شناسنامه و کارت ملی متوفی، تمام صفحات شناسنامه و کارت ملی هر یک از وراث، سند ازدواج (در صورت وجود همسر)، و وصیت‌نامه‌ی رسمی متوفی در صورتی که وجود داشته باشد. بسته به شرایط پرونده، ممکن است مدارک تکمیلی دیگری نیز درخواست شود.

مراحل دریافت گواهی

پس از تهیه‌ی مدارک، دادخواست انحصار وراثت از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت می‌شود. این دادخواست به شورای حل اختلاف محل اقامت متوفی ارجاع داده می‌شود و پس از انتشار آگهی و بررسی مدارک، گواهی انحصار وراثت که ورثه‌ی قانونی و سهم هرکدام را مشخص می‌کند، صادر می‌شود.

سهم‌الارث چطور محاسبه می‌شود؟

سهم‌الارث به ترکیب خانواده‌ی متوفی (وجود فرزند، همسر، پدر و مادر) بستگی دارد و محاسبه‌ی دقیق آن در هر پرونده متفاوت است. جدول زیر ساده‌ترین و رایج‌ترین حالت — همسر و فرزندان — را نشان می‌دهد.

وارثسهم در صورت وجود فرزندسهم در نبود فرزند
زوج (همسر مرد)یک‌چهارمیک‌دوم
زوجه (همسر زن)یک‌هشتمیک‌چهارم
فرزندان (باقیمانده)پسر دو برابر دختر (ماده ۹۰۷)—

نکته‌ی مهم درباره‌ی برابری سهم دختر و پسر

طرحی برای اصلاح مواد ۹۰۷، ۹۰۸ و ۹۴۹ قانون مدنی با هدف برابرسازی سهم دختر و پسر از ارث در مجلس شورای اسلامی تصویب شده، اما این طرح هنوز نیازمند تایید شورای نگهبان است و لازم‌الاجرا نشده. تا رسمی‌شدن این اصلاحیه، قانون فعلی (سهم نابرابر طبق ماده ۹۰۷) همچنان حاکم است.

وجود سایر وراث (پدر، مادر، خواهر، برادر) یا موارد خاص مانند حجب می‌تواند این سهم‌ها را تغییر دهد؛ محاسبه‌ی دقیق سهم‌الارث در هر پرونده نیازمند بررسی موردی است. اگر متوفی وصیت‌نامه داشته، نحوه‌ی اعمال آن در کنار سهم قانونی وراث در راهنمای وصیت‌نامه، انواع و شرایط اعتبار توضیح داده شده. راهنمای کامل‌تر سایر دعاوی خانواده در صفحه‌ی «وکیل خانواده، ارث و مهریه مشهد» قرار دارد.

سوالات پرتکرار

پرسش‌های رایج درباره‌ی انحصار وراثت و تقسیم ترکه

مدارک لازم برای انحصار وراثت چیست؟

گواهی فوت متوفی، تمام صفحات شناسنامه و کارت ملی متوفی و وراث، سند ازدواج (در صورت وجود همسر)، و وصیت‌نامه (در صورت وجود) از مدارک اصلی هستند که باید به دفتر خدمات قضایی تحویل داده شوند.

انحصار وراثت از کجا باید گرفت؟

درخواست از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی ثبت و به شورای حل اختلاف محل اقامت متوفی ارجاع می‌شود؛ این شورا مرجع رسیدگی و صدور گواهی انحصار وراثت است.

سهم‌الارث همسر از اموال شوهر یا زن چقدر است؟

اگر متوفی فرزند داشته باشد، سهم زوج یک‌چهارم و سهم زوجه یک‌هشتم ترکه است. اگر متوفی فرزند نداشته باشد، این سهم‌ها به یک‌دوم (زوج) و یک‌چهارم (زوجه) افزایش می‌یابد. محاسبه‌ی دقیق به وجود سایر وراث نیز بستگی دارد.

آیا سهم پسر و دختر از ارث برابر است؟

طبق ماده ۹۰۷ قانون مدنی که در حال حاضر لازم‌الاجراست، در نبود ابوین، سهم پسر دو برابر دختر است. طرحی برای برابرسازی این سهم‌ها در مجلس تصویب شده اما هنوز نیازمند تایید شورای نگهبان است و تا لازم‌الاجرا شدن، قانون فعلی حاکم است.

این راهنما توسط سعید فدائی، وکیل پایه یک دادگستری و عضو مرکز وکلای قوهٔ قضاییه، نوشته شده است.